Zygmunt August był jedynym synem Zygmunta Starego i Bony Sforza. Ostatni męski potomek rodu Jagiellonów rządził w latach 1530-1572. Był ukochanym dzieckiem swoich rodziców. Jak przystało na monarchę epoki Odrodzenia, był dobrze wykształcony. Oprócz polskiego znał łacinę, włoski i niemiecki. Na jego wychowanie decydujący wpływ miała matka, Zygmunt był bardzo do niej przywiązany, doceniał też jej mądrość.  W późniejszym okresie doszło jednak do głębokiego konfliktu między nimi.  Zygmunt August był niewysoki, szczupły, o śniadej twarzy i rzadkiej czarnej brodzie.  Król lubił muzykę, miał bogatą bibliotekę, założył w Wilnie galerię obrazów. Interesował się współczesną sztuką wojskową i ludwisarstwem. W 1543 roku Zygmunt August ożenił się z arcyksiężniczką Elżbietą Austriaczką, córką Ferdynanda I.  Wkrótce Bona, rozdzielając małżonków, wysłała syna na Litwę. Tam Zygmunt uwolnił się od wpływów matki i zaczął się usamodzielniać. Zakochał się w pięknej wdowie po wojewodzie trockim - Barbarze z Radziwiłłów Gasztołdowej.  W 1547 roku Zygmunt potajemnie ożenił się z Barbarą (Elżbieta zmarła w 1545 roku) wywołując prawdziwą burzę w kraju. Nie chcieli uznać tego związku ani rodzice ani szlachta. W 1550 roku doprowadził jednak  do jej koronacji. Ukochana żona wkrótce zmarła (1551 r.), nie pozostawiając królowi dziedzica.  Dzieje jednego z najgłośniejszych w historii Polski romansów, a zarazem tragicznej miłości króla Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny to motyw przewodni wielu dzieł malarstwa:

Zygmunt August prezentuje na dworze Barbarę Radziwiłłównę. Akwarela Jana Matejki.


Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna, Jan Matejko, 1864, Muzeum Narodowe w Krakowie